Een paraplu voor het leven. Wilhelm Genazino

'De ellende van de massa, zegt Susanne (ze zegt tot mijn verbazing echt: de ellende van de massa), is gebaseerd op het feit dat al die arme mensen hun hele leven geen belangrijke mensen leren kennen. Begrijp je?
Ik knik en drink ook wat water.

Al die Wenzels, Schrothoffs en Seidels (dat zijn de namen van haar collega's), zegt Susanne, kennen alleen maar andere Wenzels, Schrothoffs en Seidels, zo ontstaat enthousiasme voor het gemiddelde.' (p.79)

De hoofdpersoon van Een paraplu voor het leven is schoenentester. Tijdens zijn wandelingen door de stad doet hij wonderlijke observaties en raakt hij voortdurend verstrikt in zijn hersenspinsels. Hij vraagt zich af wat als eerste bij hem zal binnendringen, de gekte of de dood. Bovendien heeft hij zichzelf voor zijn eigen leven geen toestemming gegeven. Een zware last op zijn schouders bij alle simpele handelingen. Langzaam kantelt het leven van de schoenentester. Hij heeft geen zin meer nog langer een begluurder van zijn eigen leven te zijn. 

Een paraplu voor het leven van Wilhelm Genazino leest als luieren in een hangmat. Vermakelijk, met scherpe observaties op zachte toon. Een diepe indruk maakt het boek niet. Over een poos ben ik het verhaal vast vergeten. Dat heeft alleen maar voordelen: over een paar jaar pak ik het boek met een glimlach weer uit de kast voor een luie zondagmiddag in de hangmat.

Eva. Carry van Bruggen

"'Wat heb jij...?'
Ebner geeft antwoord.

'Ze is misschien niet gewoon... dat er zo openlijk... over die dingen gesproken wordt...'

'Zij...?!' Zó zou iemand een mes naar je toe kunnen gooien.

'Zij?! Zij moet wel de preutse spelen. Die mannengek... die flirt... die jongensgek... niet eens vertrouwd bij de jongens van de hoogste klas. Met mijn eigen man zou ik haar nog geen uur alleen willen laten...'" (p. 110)

Eva is jonge vrouw die als onderwijzeres op een lagere school werkt. Ze houdt het beeld hoog naïef en onschuldig te zijn. De lezer volgt Eva in haar warrige mijmeringen, die kaatsen tussen schaamte en vurige verlangens, en ontdekt dat het tegendeel waar is. Toch ziet Eva de zonzijde niet. Ze concludeert dat "het einddoel van alle wijsheid is het rustig tegemoetzien van de dood." (p. 222)

Eva (1927) van Carry van Bruggen is een tijdsbeeld van een zelfstandige joodse vrouw uit de gegoede burgerij tijdens het interbellum. Uit Eva blijkt dat Van Bruggen de literaire klassiekers kende en volgens de normen van de toonaangevende buitenlandse literatuur schreef. De norm die niet zoals tegenwoordig door de verkoopcijfers wordt bepaald, maar door literatuurcritici. En dat roept de discussie op over wat literatuur heden ten dage is. Vijftien jaar geleden bestempelde men Palmen en Hemmerechts nog als pulp, nu durven zichzelf respecterende critici aan types als Vuijsje met droge ogen een literatuurprijs te geven.

Een klassieker op z'n tijd plaatst het huidige literaire klimaat in een relatieve context. Ik ben benieuwd welke hedendaagse boeken de tand des tijds gaan overleven.

Het wereldje van Beer Ligthart. Jaap ter Haar

Soms neem je een boek ter hand dat niet prominent op je wensenlijst staat. Sterker, dit boek stond jarenlang voor het grijpen, maar ik liep er met een boog omheen. Totdat je tijdens Kerst bij je ouders een stapel boeken opruimt. 'Bekroond met de gouden griffel', prijkt op de kaft van Het wereldje van Beer Ligthart van Jaap ter Haar. "Och" zei een familielid, "je leest het in een uur uit." Dus terwijl het kerstmaal op het vuur pruttelde, verdiepte ik me in het leven van Beer. Het kan verkeren.

Berend Ligthart, een onbezorgde puber die van voetbal houdt en de beste leerling van zijn klas is, raakt door een ongeluk blind. Zijn wereld stort in, maar al ras ontdekt hij dat hij juist zuiverder waarneemt zonder ogen. '... Beer richtte zijn leven van het zichtbare en lichamelijke op het geestelijke, het wezenlijke van het menselijk bestaan. "Weet je, Beer, ogen leiden ons vaak van de hoofdzaken af."' (p.107)

Dit jeugdboek uit 1973 leert de kinderen dat elk leven tegenslagen kent, maar we bij monde van de doodzieke psychologiestudent die Beer in het ziekenhuis treft 'moeten trachten van het leven te houden, en máák er wat van!' (p.128)

Beer ontdekt het licht in zijn hart en is daarmee het goede voorbeeld dat Ter Haar zijn jonge lezerspubliek geeft. Stichtelijk en moralistisch. Maar ach, dat is best te combineren met de kerstgedachte van 2009.

"Bitte sprich..." Liebesgedichte. Anne Golenia

In september bezocht ik Duitsland driemaal. En toeval of niet, vlak na het laatste bezoek kreeg ik "Bitte sprich...", liefdesgedichten van de Berlijnse Anne Golenia. 

Eine Wolke zupf ich dir,

ganz zart und fein.
Blau-weißes Himmelsbild,
sehnsuchtsvoll,
mit dem Wind gezeichnet.
Mild lächelt sie,
trägt im weichen Kleid
still verborgen einen Kuss.
Liebevoll lädt sie dich ein,
mit mir blau-weiß zu schweben.

Mijn basis in de poëzie ligt bij de Nederlandstalige. Daarbij ontbeer ik het geduld om langzaam te lezen. De Duitse taal dwingt me tot traagheid om de volle betekenis van de woorden tot me door te laten dringen. Het Duits geeft een andere kleur, een nieuwe uiting aan gevoelens die met de Nederlandse taal niet zo te raken zijn. 

De auteur van deze dichtbundel fascineert me. Is Golenia zo vol van liefde dat ze daarom een bundel met wel honderd liefdesgedichten samenstelt? Ontvangt ze veel liefde of is ze juist op zoek? Uit haar gedichten spreekt voornamelijk eenzaamheid met verlangen naar geluk. Als je dan toch ergens op de wereld eenzaam moet zijn, is Unter den Linden ongetwijfeld de gelukkigste plaats.

De tramrace. F.B. Hotz

De titel van dit korte verhaal klinkt hopeloos ouderwets: De tramrace. En in ouderwetse trant is het verhaal verschreven. Waar in Nederland is heden ten dage ruimte om met trams te racen? In een dorp waar de protestanten zich aan de ene zijde van de rails verzamelen, met op veilige afstand de katholieken aan de andere zijde van de rails. Alleen de dominee begeeft zich onder de katholieken. Of is dat omdat hij anders tegen de namiddagzon inkijkt?

Uit de hoogte kijkt God mee, maar daar laat Hotz het niet bij. Eén van de trams verongelukt. Vier zusjes komen op gruwelijke wijze om het leven, waaronder het mooiste meisje van het dorp. Boer Boon, die het meisje aanbidt, gaat op zijn knieën en vraagt God de tijd een uur terug te zetten: "Ik zal dan op de rails gaan liggen, ik zal met de armen uitgestrekt voor de locomotieven staan." Welja. God vindt ook dat het ongeluk te erg is en draait de klok een kwartiertje terug. De meisjes huilen van de schrik en boer Boon gaat voortaan zonder benen door het leven.

De tramrace is een ouderwetse vertelling met een opvallend moderne wending.

Zomertijd. J.M. Coetzee

"Coetzee is nooit een populaire schrijver geweest. (...) In de publieke opinie bestond het beeld van een kille en hautaine intellectueel, een beeld dat hij nooit heeft proberen te ontzenuwen. Je zou zelfs kunnen zeggen dat hij het aanmoedigde. Nu geloof ik niet dat dat beeld hem recht doet. Uit de gesprekken die ik heb gevoerd met mensen die hem goed hebben gekend, komt een heel andere persoon naar voren - (...)". (p. 264)

Zomertijd van J.M. Coetzee presenteert zich op de kaft als roman, in de flaptekst als autobiografie. Daarmee is de verwarring die het boek zaait, gekenschetst. Na de dood van Coetzee gaat Vincent op pad. Hij interviewt vier vrouwen en een man die in het leven van Coetzee belangrijk waren. Aangevuld met notities en fragmenten uit de nalatenschap van Coetzee zelf, ontstaat een beeld van hem in de zomertijd van zijn leven. Niet dat de romanfiguur-Coetzee er een zonnige tijd van maakte. Hij wordt door de geïnterviewden inderdaad afgeschilderd als kil en hautain, niet thuis in zijn lichaam en onhandig, onopvallend en niet in contact met zijn omgeving. Zo belangrijk als de geïnterviewden voor Coetzee waren, zo weinig indruk had hij op hen gemaakt. Of slechts negatieve indruk.

Coetzees leven in Zomertijd is niet los te zien van de context: Zuid-Afrika. Het land waar contact tussen blanken, kleurlingen en zwarten eeuwig moeizaam is en onderling onbegrip alom tegenwoordig. In het land van grote tegenstellingen voelt Coetzee zich misplaatst, niet thuis en niet op zijn gemak.

Hoe moet ik dit boek beschouwen? Waar ligt de grens tussen autobiografie en roman? Ben je een narcist, een zelfbevlekker als je alleen lelijke eigenschappen van jezelf, via anderen, beschrijft? Hoe langer ik erover nadenk, hoe minder ik het kan duiden. Dat is precies wat ik met Zuid-Afrika zelf ervoer. Hoe langer ik er was, hoe minder ik van het land begreep. Gelukkig leeft Coetzee in de echte wereld nog en neem ik me voor me met enige regelmaat door hem te laten verwarren. 

Zomertijd. J.M. Coetzee

"Hij was de enige man die ik kende die zich door mij wilde laten verslaan in een eerlijke discussie, die niet tekeer begon te gaan of in de war raakte of boos wegliep als hij zag dat hij verloor. En ik versloeg hem altijd, of bijna altijd. 

De reden was simpel. Het was niet dat hij niet kon discussiëren; maar hij leidde zijn leven volgens principes, terwijl ik een pragmatist was. Pragmatisme verslaat principes altijd; zo is het nu eenmaal. Het universum beweegt, de grond verandert onder onze voeten; principes lopen altijd een pas achter." (p. 73)

(en meer over Zomertijd als ik het uitgelezen heb)

Elsevier 36-2009 + Thema Mannenmode

Zoals ik heren ken die de Viva lezen om te begrijpen wat er in vrouwen omgaat, zo lees ik Elsevier. Altijd inspirerend voor de borrelpraat.

Wat brengt Elsevier deze week naast de politieke roddels -doorgaans middenrechts gekleurd - en de terreurtoestand in de wereld? Ik lees dat Willem-Alexander misschien helemaal geen zin heeft in het koningschap. En dat je tegenwoordig niet gewoon moeder meer bent, maar er een veelvoud van moedertypen bestaat. Uitermate belangrijke informatie voor de onderhandelingen aan de keukentafel. Een interessant, maar niet te lang interview over vastgoedfraude en dan gauw over tot de laatste gadgets. De e-reader gaat het helemaal worden en wie tegenwoordig geen i-Phone heeft, kan het schudden bij de businessclub.

Elsevier sluit af met mijn favoriete rubriek Huwelijk. In een damesblad zou het over de echte liefde gaan, in Elsevier gaat het om de baan van ouders en schoonouders, wat de politieke kleur van het versgetrouwde stel is en welke hoogwaardigheidsbekleder uit het netwerk de trouwplechtigheid voltrok.

Extra deze week is de bijlage Thema Mannenmode. Behoudende Elsevier-heren hoeven niet te vrezen. Alle hipheid is leuk en aardig, maar zakelijk kom je in tijden van crisis nog altijd het beste voor de dag in een goed gesneden grijs pak, lichtblauw hemd (let op de ei-vormige boord) en een zachtgekleurde das. Ingewikkeld horloge en klassieke geur maken de man af. Op zaterdag is bruin met blauw goed, met een donsgevoerd jack om de bladeren uit de tuin te harken.

Ik ben klaar voor de borrelpraat van deze week. Leve Elsevier.

Vrije val. Juli Zeh

"Het leven loopt, net als elke andere geschiedenis, achterwaarts naar zijn eigen oorzaak. Omdat mensen meestal van voren naar achteren denken, blijft de betekenis van hun bestaan voor hen verborgen. Wie dit principe echter heeft ingezien en heeft uitgevist welk toekomstig doel hij dient, kan voortaan elke gebeurtenis als een deel van zijn persoonlijke bestemming beschouwen. En die daardoor met kalmte dragen." (p. 83)

Zaterdag. Ian McEwan

Goed boekenadvies van vrienden volg ik graag. Toen vriend en Perron 500-genoot J. voor de derde keer de loftrompet stak over Zaterdag van Ian McEwan, stopte ik het boek in mijn vakantiekoffer. Zijn aanvullend advies het boek ook op een zaterdag in één keer te lezen, heb ik lachend weggewuifd. Dan had ik om half vier 's ochtends moeten starten en 25 uur later, om half vijf de volgende nacht, het boek moeten uithebben. Spannend experiment voor wie het boek na mij gaat lezen. Sluit je op en zet een pot sterke koffie klaar. 

Zaterdag beschrijft aldus een zaterdag uit het leven van Henry Perowne, neurochirurg in Londen. Door de traagheid - zijnde geen traagheid van slecht geschreven boeken - wekt het verloop van de dag een beklemmend, drukkend gevoel op. Je wenst dat de dag sneller verloopt, omdat je onheil ruikt. Dat blijkt.

De manier waarop McEwan binnen het verloop van een dag een volledig leven in de huidige maatschappelijke context schetst, is knap en evenwichtig. Perowne leeft, werkt en bemint intens. Van die intensiteit kon ik me tijdens het lezen niet losmaken. Dank voor je advies vriend, ik heb genoten.